Pale an Kreyòl ak an Franse ak Moun Ou Renmen
Anpil Ayisyen kòmanse pale ak yon moun an franse pou fè "bèl", epi yo tounen nan kreyòl lè yo vin alèz. Gen lòt ki gen yon menaj nan dyaspora ki pa pale kreyòl byen epi k ap aprann. Melanj sa a ka fè konvèsasyon an amizan, men li gen kèk ti pyèj tou.
Nan gid sa a nou pral gade kilè pou itilize chak lang, poukisa kreyòl merite respè, kijan pou respekte aksan ak fason chak zòn pale, kijan pou pale ak moun k ap aprann, kilti ou dwe konnen, ak kijan yon zouti ka ede w. Chak seksyon gen egzanp natirèl.
Kreyòl oswa franse
Gen moun ki panse franse pi "chik" pou yon premye mesaj, men sa pa obligatwa. Kreyòl se lang ki pi pre kè moun, e anpil fwa li fè konvèsasyon an pi cho e pi natirèl. Si moun nan ekri w an kreyòl, se yon bon siy li alèz avè w.
Pa gen règ fiks. Swiv lang moun nan itilize a. Si li kòmanse ak "sak pase?", reponn li an kreyòl. Si li pi alèz an franse, ou ka suiv li tou. Chanje lang yon fason natirèl se yon pati nan konfyans k ap grandi ant nou.
- kreyòl pi cho
- franse pa obligatwa
- swiv lang li itilize
- pa gen règ fiks
Poukisa sa mache: Swiv lang li itilize a.
Poukisa sa mache: Ba li chwa ak dousè.
Poukisa sa mache: Sa ka fè l santi w ap desann li.
W ap pale nan de lang? Auraliyx ba w sijesyon mesaj ki senp.
Eseye AuraliyxSe toujou ou menm ki chwazi sa w ap voye.Kreyòl merite respè
Kreyòl se lang ofisyèl Ayiti, se lang manman prèske tout Ayisyen, e li gen literati, mizik, ak istwa pa l. Pou lontan gen moun ki te konsidere l kòm yon lang "pa serye", men se pa vre. Pale kreyòl pa vle di ou pa edike.
Lè ou montre respè pou kreyòl, ou montre respè pou moun nan ak fanmi l. Si ou renmen yon ekspresyon li itilize, mande l sa l vle di epi eseye itilize l. Pwovèb yo tankou "piti piti zwazo fè nich li" ka menm vin yon ti blag ant nou.
- lang ofisyèl
- lang manman
- literati ak mizik
- pa vle di ou pa edike
Poukisa sa mache: Montre enterè pou lang lan ak kilti a.
Poukisa sa mache: Yon pwovèb ki fè konvèsasyon an cho.
Poukisa sa mache: Sa manke respè pou lang ak idantite l.
Respekte aksan ak fason chak zòn pale
Kreyòl pa pale menm jan toupatou. Moun nan Nò tankou Okap gen aksan ak mo pa yo, moun nan Sid tankou Okay oswa Jakmèl gen pa yo, e moun Pòtoprens gen pa yo tou. Tout aksan sa yo gen valè epi yo montre kote moun nan soti ak fanmi l. Pa gen yon aksan ki pi bon pase yon lòt.
Pase yon aksan nan betiz, rele yon moun "moun andeyò", oswa konpare kiyès ki pale pi byen ka fè moun mal menm si se pou ri. Si ou renmen aksan l, di l sa ak sensè epi mande l sou zòn kote l soti a. Kiryozite sensè se sa ki kreye pwoksimite.
- plizyè aksan
- tout gen valè
- pa pase nan betiz
- mande sou zòn li
Poukisa sa mache: Konplimante ak sensè epi louvri istwa zòn li.
Poukisa sa mache: Sa fè mal epi kraze konfyans.
Poukisa sa mache: Menm si se pou ri, sa desann kote l soti a.
Pale ak moun k ap aprann
Si moun ou renmen an grandi nan dyaspora, tankou Miyami, Monreyal, oswa Pari, epi l ap aprann kreyòl, efò l merite respè. Pale yon lang ou pa metrize ak yon moun ou renmen mande anpil kouraj. Pale yon ti jan pi dousman, itilize mo senp, epi gen pasyans lè l ap chèche mo yo.
Si li fè yon erè, ou pa bezwen korije chak mo. Korije sèlman si li mande oswa si sa enpòtan, epi fè l ak dousè. Montre l nouvo mo kapab vin yon jwèt, tankou montre l non tout manje yo lè nou al manje ansanm.
- respekte efò l
- pale dousman e senp
- korije ak dousè
- anseye yon fason amizan
Poukisa sa mache: Respekte efò l epi louvri konvèsasyon an.
Poukisa sa mache: Anseye vin yon aktivite ansanm ki amizan.
Poukisa sa mache: Sa fè l wont epi li p ap oze pale ankò.
Kilti ou dwe konnen
Menm si nou tout se Ayisyen, gen diferans ant moun ki grandi Ayiti ak moun ki grandi nan dyaspora. Tradisyon tankou soup joumou 1ye janvye, Kanaval, oswa fèt chanpèt yo gen yon sans espesyal. Mande moun nan kijan fanmi l fete yo se yon bon fason pou konnen l pi byen.
Fanmi jwe yon gwo wòl. Respekte granmoun, di "bonjou" ak "bonswa" lè w antre kay moun, epi abiye kòrèkteman lè w ap vizite fanmi l, tout se bagay enpòtan. Si ou pa sèten, mande l anvan. Montre ou vle konnen kilti l souvan fè l kontan.
- tradisyon
- fanmi
- politès
- mande si w pa sèten
Poukisa sa mache: Montre enterè pou kilti l.
Poukisa sa mache: Mande anvan, montre respè.
Poukisa sa mache: Sa desann kilti li renmen.
Kijan Auraliyx ka ede w
Si w ap pale nan de lang epi ou pa sèten kijan pou ekri, zouti Auraliyx ka ede w. Si ou rakonte l sitiyasyon an, l ap ba w sijesyon mesaj ki senp, zanmitay, e fasil pou moun k ap aprann konprann. Ou ka chwazi ton an epi mande plis sijesyon.
Zouti a ede w ak mo yo, men respè ak atansyon ou gen pou li soti nan ou. Ou li, ou chanje ak pwòp mo pa w, epi se ou ki voye. Efò pou nou konprann youn lòt atravè diferans lang yo souvan gen plis sans pase mo ki pafè.
- mesaj senp
- zanmitay pou moun k ap aprann
- chwazi ton an
- se ou ki voye
Poukisa sa mache: Zanmitay e amizan.
Poukisa sa mache: Chanje yon malantandi an yon bagay komik.
Poukisa sa mache: Konplimante aksan l epi mande sou zòn li.
Kesyon moun poze souvan
Èske pou m pale ak li an kreyòl oswa an franse?
Kòmanse nan lang ki pi alèz pou nou tou de epi swiv lang li itilize a.
Èske kreyòl se yon vrè lang?
Wi. Se lang ofisyèl Ayiti, lang manman prèske tout Ayisyen, ak pwòp literati ak mizik li.
Kijan pou m respekte aksan li?
Pa pase l nan betiz, pa imite l, pa konpare aksan, epi konplimante l ak sensè si ou renmen l.
Moun mwen renmen an ap aprann kreyòl, kisa pou m fè?
Respekte efò l, pale dousman e senp, epi korije ak dousè sèlman si li mande.
Sa te itil? Voye l bay moun ki bezwen l
Yon zanmi ki gen menm kesyon an ap di w mèsi.
De lang, yon sèl konvèsasyon
Auraliyx ba w sijesyon mesaj ki senp e zanmitay selon sitiyasyon an, men se toujou ou menm ki chwazi sa w ap voye.
Eseye AuraliyxSe toujou ou menm ki chwazi sa w ap voye.